- وب سایت مهندس علي ماهرالنقش - http://www.amaher.ir -

مبانی و مفاهیم مدیریت بحران: تعاریف

در مباحث مدیریت بحران مانند هر حوزه دیگری از واژگان مربوط به خود استفاده می شود، که آگاهی از آن برای نیل به فهم مشترک از موضوع ضروری است. لذا در ادامه به طور خلاصه به تعریف تعدادی از این واژگان اشاره شود.

مدیریت[۱]

برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت، هماهنگی، پشتیبانی، تخصیص منابع، کنترل، نظارت، و ارزیابی

 

بحران[۲]

حادثه ای که به طور طبیعی و یا توسط بشر به طور ناگهانی و یا به صورت تدریجی و فزاینده به وجود آید و سختی ومشقتی را به جامعه انسانی تحمیل نماید، که جهت برطرف کردن آن نیاز به اقدامات اساسی و فوق العاده باشد.

تعریف دیگری نیز از بحران وجود دارد که در قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور آمده است، بدین صورت که: «بحران: شرایطی است که در اثر حوادث، رخدادها و عملکردهای طبیعی و انسانی (به‌جز موارد موضوعه در حوزه‌های امنیتی و اجتماعی) به‌طور ناگهانی یا غیرقابل کنترل به‌وجود می‌آید و موجب ایجاد مشقت و سختی به یک مجموعه یا جامعه انسانی می‌گردد و برطرف کردن آن نیاز به اقدامات اضطراری، فوری و فوق‌العاده دارد.»

مدیریت بحران[۳]

فرآیند عملکرد و برنامه ریزی مقامات دولتی و دستگاههای اجرائی دولتی و عمومی است که با مشاهده، تجزیه و تحلیل بحرانها، به صورت پیش گیری برنامه ریزی نمایند یا در صورت بروز آنها در جهت کاهش آثار، آمادگی لازم، امدادرسانی سریع و بهبود اوضاع تا سطح وضعیت عادی تلاش نمایند.  (طرح جامع امداد و نجات کشور مصوب هیئت وزیران)

فرآیند برنامه‌ریزی، عملکرد و اقدامات اجرائی است که توسط دستگاههای دولتی، غیردولتی و عمومی پیرامون شناخت وکاهش سطح مخاطرات (مدیریت خطرپذیری) و مدیریت عملیات مقابله و بازسازی و بازتوانی منطقه آسیب‌دیده (مدیریت بحران) صورت می‌پذیرد. در این فرآیند با مشاهده پیش نشانگرها و تجزیه و تحلیل آنها و منابع اطلاعاتی در دسترس تلاش می‌شود به‌صورت یکپارچه، جامع و هماهنگ با استفاده از ابزارهای موجود از بحرانها پیشگیری نموده یا درصورت بروز آنها با آمادگی لازم در جهت کاهش خسارات جانی و مالی به مقابله سریع پرداخته تا شرایط به وضعیت عادی بازگردد. (قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور)

مراحل چهارگانه مدیریت بحران

براساس تعاریف انجام شده در قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور، برای مدیریت بحران چهار مرحله تعریف می نمایند، و آن را به چرخه مدیریت بحران می شناسند. این چهار مرحله در ادامه توضیح داده شده است.

الف – پیشگیری : مجموعه اقداماتی است که با هدف جلوگیری از وقوع حوادث و یا کاهش آثار زیانبار آن، سطح خطرپذیری جامعه را ارزیابی نموده و با مطالعات و اقدامات لازم سطح آن را تا حد قابل قبول کاهش می‌دهد.

ب – آمادگی: مجموعه اقداماتی‌است که توانایی جامعه را در انجام مراحل مختلف مدیریت بحران افزایش می‌دهد که شامل جمع‌آوری اطلاعات، برنامه‌ریزی، سازماندهی، ایجاد ساختارهای مدیریتی، آموزش، تأمین منابع و امکانات، تمرین و مانور است.

ج – مقابله: انجام اقدامات و ارائه خدمات اضطراری به دنبال وقوع بحران است که با هدف نجات جان و مال انسانها، تأمین رفاه نسبی برای آنها و جلوگیری از گسترش خسارات انجام می‌شود. عملیات مقابله شامل اطلاع‌رسانی، هشدار، جست و جو، نجات و امداد، بهداشت، درمان، تأمین امنیت، ترابری، ارتباطات، فوریتهای پزشکی، تدفین، دفع پسماندها، مهار آتش، کنترل مواد خطرناک، سوخت‌رسانی، برقراری شریانهای حیاتی و سایر خدمات اضطراری ذی‌ربط است.

د – بازسازی و بازتوانی: بازسازی شامل کلیه اقدامات لازم و ضروری پس از وقوع بحران است که برای بازگرداندن وضعیت عادی به مناطق آسیب‌دیده با درنظر گرفتن ویژگیهای توسعه پایدار، ضوابط ایمنی، مشارکتهای مردمی و مسائل فرهنگی، تاریخی، اجتماعی منطقه آسیب‌دیده انجام می‌گیرد. بازتوانی نیز شامل مجموعه اقداماتی است که جهت بازگرداندن شرایط جسمی، روحی و روانی و اجتماعی آسیب‌دیدگان به حالت طبیعی به انجام می‌رسد.

 

بر اساس بعضی تعاریف دیگر این چهار مرحله را می توان بصورت مذکور در جدول ادامه نیز بیان نمود.

[1]


پدافند عامل[۴]

عبارت از رویارویی و مقابله مستقیم با دشمن و به کارگیری جنگ افزارهای مناسب و موجود به منظور دفع حمله و خنثی کردن اقدامات آفندی وی می باشد.

پدافند غیرعامل[۵]

به مجموعه اقداماتی غیر مسلحانه ای که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان ها و تأسیسات، تجهیزات و شریان های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن می گردد.

زیر ساخت

سیستم ها و خدمات اساسی است که برای کشور یا یک سازمان ضروری است. مانند ساختمان ها، حمل ونقل، آب، منابع انرژی و … .[۶]

مراکز حیاتی

مراکزی که دارای گستره فعالیت ملّی می باشند  و وجود و استمرار فعالیت آنها برای کشور حیاتی است و آسیب یا تصرف آنها به وسیله دشمن باعث اختلال جدی در اداره امور کشور می گردد.

مراکز حساس

مراکزی که دارای گستره فعالیت منطقه ای می باشند  و وجود و استمرار فعالیت آنها برای مناطقی از کشور ضروری است و آسیب یا تصرف آنها به وسیله دشمن باعث بروز اختلال در بخشی از کشور می گردد.

مراکز مهم

مراکزی که دارای گستره فعالیت محلی می باشند  و وجود و استمرار فعالیت آنها برای بخشی از کشور دارای اهمیت است و آسیب یا تصرف آنها به وسیله دشمن باعث بروز اختلال در بخشی از کشور می گردد.

فعالیت های حیاتی

فعالیت هایی است که رسالت و کارکرد حیاتی سازمان به شمار می رود، و ایجاد خلل در آن باعث ایجاد اختلال جدی در سازمان و یا مشتریان آن می گردد.

فعالیت های حساس

فعالیت هایی است که رسالت و کارکرد حساس سازمان به شمار می رود، و ایجاد خلل در آن باعث ایجاد اختلال بسیار زیاد در سازمان و یا مشتریان آن می گردد.

فعالیت های مهم

فعالیت هایی است که رسالت و کارکرد مهم سازمان به شمار می رود، و ایجاد خلل در آن باعث ایجاد اختلال زیاد در سازمان و یا مشتریان آن می گردد.

 

معماری

یک دیدگاه مجرد و سطح بالا از کل نظام که تمام عناصر اصلی و روابط آنها را با فلسفه شکل گیری چنین ساختاری تبیین می کند.

مانور

شبیه سازی شرایط بحرانی

آمایش

آمایش اسم مصدر آمودن و آماییدن به معنای در هم کردن،آماده کردن،آراسته کردن و مستعد کردن می باشد.[۷]  آمایش سرزمین که تلفیقی از سه علم جغرافیا، اقتصاد و جامعه شناسی است. شامل اقدامات ساماندهی و نظام بخشی به فضای طبیعی اجتماعی اقتصادی و ملی است. در واقع آمایش سرزمین با توجه به عامل انسان، محیط و منابع، نحوه استفاده بهینه از منابع و امکانات و چگونگی استقرار انسانها در فعالیت ها را در فضای جغرافیایی ملی و منطقه ای سامان می دهد.

منظور از آمایش سرزمین رسیدن به مطلوبترین توزیع ممکن جمعیت، توسط بهترین شکل توزیع فعالیت های اقتصادی اجتماعی در پهنه سرزمین است که امکان ارائه چهارچوب های توسعه را داراست و می تواند مبنا و پایه اصلی در تهیه برنامه های توسعه منطقه ای یا استانی باشد.

منظور از آمایش صنعت و معدن، ایجاد تعادل و توازن در توسعه صنعتی و معدنی کشور با بهره گیری از امکانات و قابلیت های متنوع استانها و توجه به امکانات بالقوه و بالفعل منابع انسانی و طبیعی و زیر ساختی استانهای مختلف کشور می باشد.[۸]

 


[۱] Management

[۲] Crisis

[۳] Crisis Management

[۴] Active defense

[۵] Passive defense

[۶] Infrastructure: The basic systems and services that are necessary for a country or an organization, for example buildings, transport, and water and power supplies. (Oxford Dictionary)

[۷] مرحله دوم مطالعات طرح آمایش سرزمین – سازمان برنامه و بودجه

[۸] http://www.aamaayesh.ir/index.php?pag=tozihat&fa