خداوند امر به جهاد با کفار و مشرکین و منافقین نموده و این جهاد از ازل بوده و تا ابد ادامه دارد و خداوند حکیم اجر مؤمنان و مجاهدان راهش را ضایع نمی‌کند. «أَنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ»[۱] و اجر این جهاد شهادت است و هر چه جهاد سخت‌تر و اخلاص بیشتر باشد، شهادتش […]

به نقل از جامعه خبری تحلیل الف علی ماهرالنقش،  ۱۶ شهریور ۱۳۹۸، ۲۰:۵۹  ۳۹۸۰۶۱۶۱۶۵ ———————————————————– یَا مُدَبِّرَ الْأُمُورِ   اجازه دهید به‌جای صحبت‌های خسته‌کننده تئوریک درباره بی‌تدبیری، شما را با یک مصداق بارز و عینیِ بی‌تدبیری آشنا کنم. سفری داشتم به یکی از کشورها و در آنجا با اوضاع عجیب و غریبی برخورد کردم که اگر […]

به نقل از سایت الف – ۲۵ اسفند ۱۳۹۷ https://www.alef.ir/news/3971225095.html یکی از آفاتی که جامعه و بلکه نظام اسلامی ایران را مورد تهدید جدی قرار داده و متأسفانه برخورد قابل قبولی در رفع آن نشده، «فساد» است؛ اعم از فساد اقتصادی، فساد سیاسی، فساد اجتماعی و فساد فرهنگی. برای همین هم بود که رهبری معظم […]

وزن دهی به شاخص ها، متغیرها، مولفه ها و … یکی از موضوعات رایج و پرکاربرد در مدل های تصمیم گیری به حساب می آید و در سازمان های مختلف و حتی در تصمیم گیری های شخصی کاربرد دارد. در این مقاله با ارائه یک مثال، به یکی از مدل های وزن دهی به شاخص […]

سرویس فرهنگی از کتاب ” مدل مدیریت جامع فرهنگ ” در کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی رونمایی شد. یکشنبه ۱۴ آذر ۱۳۹۵ ساعت ۱۷:۴۱ . . به گزارش خبرنگار خبرگزاری خانه ملت، در جلسه امروز (۱۴ آذرماه) کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی از کتاب “مدل مدیریت جامع فرهنگ” رونمایی شد. کتاب “مدل مدیریت جامع فرهنگ” […]

بازنشر از سایت الف/ . هم زمانی انتشار این مقاله با ابلاغ سیاست های کلی انتخابات، توسط مقام معظم رهبری (مدظله العالی) را به فال نیک می گیرم، و امیدوارم بتوانیم شبیه سازی اندکی از شرایط نموده و ضرورت بازمهندسیِ نظام انتخاباتی و بازنگری جدی در شاخص­های تأیید صلاحیت­ها را در حد مقدور تبیین نماییم. […]

در هفته پدافند غیر عامل، جهاد دانشگاهی صنعتی اصفهان کتاب شبیه سازی بحران “Crisis Simulation” را منتشر نمود.   هر که در عاقبتِ کار نِگَریست، در عاقبتْ نَگِریست ******* کشور ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی طبیعی و سیاسی آن و نیز بروز و ظهور انقلاب اسلامی در آن، در معرض تهدیدات جدّی طبیعی و بشرساز […]

موضوع مدیریت بحران یکی از نیازهای آموزشی سازمان هایی است که در یکی از عرصه های اقتصادی، صنعتی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و دفاعی فعالیت می نماید. چرا که هر سازمانی دارای رقبایی است که در صدد پیشی گرفتن از او در عرصه بازار هستند؛ و بحران سازی از سوی رقبا در شرایط فعلی امری طبیعی […]

کلمه سناریو از عبارت لاتین (Scenario) گرفته شده، و دارای معنی واحد، و تعابیر متفاوتی در حوزه های مختلف کاربردی آن است. در عالم هنر کلمه سناریو به عنوان متن یا نمایشنامه ای است که فیلم یا تئاتر بر اساس آن تولید و ایجاد می شود. در این متن تمامی عوامل فیلم، نقش آنها، دیالوگ […]

ساختار شکست کار معادل کلمه لاتین Work Breakdown Structure – WBS است. کاربرد این واژه که در بر گیرنده یک ابزار کارآمد در سیستم های کاری مختلف است، تسهیل کننده و سازماندهی کننده در انجام یک پروژه، یک موضوع، و یا یک فعالیت است. بدین صورت که آن مقوله را در سطوح مختلف تقسیم­بندی می­کند، […]

دو چالش اصلی امروز فرهنگ کشور، یکی عدم وجود نظام جامع فرهنگ است تا همه داشته ها، قوت ها، توانمندی ها و امکانات خود را در یک منظومه واحد و منطقی قرار داده و در راستای ارتقاء سطح فرهنگ به کار گیریم، و دیگری عدم تدوین مدل های عملیاتی و اجرایی دینی (عدم تدوین سبک […]

شورای عالی انقلاب فرهنگی یکی از شجره های طیّبه ای است که پس از انقلاب اسلامی به دست مبارک امام خمینی (ره) غرس شده و در طول زمان حیات خود، همواره از حمایت بی بدیل رهبری معظّم انقلاب بهره مند بوده است. لیکن فرآیند عملکردی، میزان اثربخشی، نوع سازمان دهی و پاره ای مسائل دیگر […]

چاپ این نوشته

چیستی فرهنگ در دانشگاه؛ حقیقت و واقعیت

فرهنگ دانشگاه – شماره دو – مهر ماه ۱۳۹۸

نشریه معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه صنعتی اصفهان

علی ماهرالنقش

 

در نگاه اول به نظر می‌رسد که صحبت از چیستی فرهنگ و اهمیت آن در میان متخصصان و اندیشمندان این عرصه عملی ناصواب و مسرفانه است و نباید حجم این سطور را به آن اختصاص داد. خُب، معلوم است که فرهنگ مجموعه‌ای است از عقاید و باورهای اساسی، ارزش‌ها، آداب و الگوهای رفتاری ریشه‌دار و دیرپا و نمادها و مصنوعات که ادراکات، رفتار و مناسبات جامعه را جهت و شکل می‌دهد و هویت آن را می‌سازد؛ و بیش از سیصد تعریف دیگر فرهنگ را آقای داریوش آشوری در کتاب «تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ» بیان نموده است و … .

 

اما اگر لحظه‌ای درنگ کنیم و با نگاهی سیستمی و نظام‌مند به مجموعه گزارش‌های عملکرد ارائه شده توسط معاونین فرهنگی دانشگاه‌های کشور نگاهی دقیق‌تر نماییم؛ و آن‌ها را با گزاره‌های تعریف شده در فرهنگ مانند عقاید، باورها، ارزش‌ها، آداب، الگوها، مصنوعات، ادراکات، رفتارها و هویت مقایسه نماییم؛ و سپس نتایج حاصل از پیمایش وضعیت فرهنگی اجتماعی دانشگاه‌ها را مرور نماییم؛ آن وقت شوکه می‌شویم! از چه چیزی؟ بگذارید با هم مروری بر تعریف واقعی فرهنگ در دانشگاه بیندازیم و سپس آن را با آنچه باید باشد مقایسه کنیم.

 

 

واقعیت فرهنگ در دانشگاه (نگاه موجود به فرهنگ در دانشگاه‌های کشور)

اگر بخواهیم «واقعیت» فرهنگی را که در دانشگاه‌ها تعریف شده و مبنای عمل نهادهای فرهنگی دانشگاه از جمله معاونت‌های فرهنگی (دانشجویی) است را تبیین کنیم باید به سراغ گزارش‌های عملکرد معاونین فرهنگی برویم. برای این کار با یک جستجوی ساده در اینترنت گزارش عملکرد معاونت‌های فرهنگی دانشگاه‌های مختلف را به دست آوردیم و با استخراج گزاره‌های مربوطه به مجموعه اقداماتی همچون «اجرای موسیقی، ارائه مشاوره فرهنگی به دانشجویان، برگزاری اردوهای علمی، تفریحی و زیارتی، برگزاری جشن­های دانش­آموختگی، برگزاری جلسات احکام، برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی (زبان، خطاطی، نقاشی و …)، برگزاری سخنرانی‌های علمی و مذهبی، برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی (مناظره و جلسات پرسش و پاسخ)، برگزاری مراسم شب شعر، برگزاری مسابقات کتاب‌خوانی، برگزاری مسابقات و اجرای فعالیت‌های قرآنی، برگزاری نشست و میزگرد، برگزاری نمایش و نقد فیلم، برگزاری نمایشگاه فرهنگی و هنری، برگزاری همایش‌های فرهنگی، بزرگداشت شهدا، عالمان و دانشمندان فرهنگی، توسعه انجمن‌های علمی دانشجویی، توسعه کانون‌ها و انجمن‌های مستقل دانشجویی، توسعه نشریات دانشجویی، حضور در المپیادهای فرهنگی ورزشی دانشجویان، حضور در جشنواره‌های فرهنگی دانشجویی، دعاخوانی در مسجد دانشگاه و خوابگاه‌ها، شرکت در برنامه‌های فرهنگی خارج از دانشگاه، گرامیداشت مناسبت‌های ملی و مذهبی (دفاع مقدس و انقلاب اسلامی و …)، نصب پوستر و پلاکاردهای تبلیغاتی» رسیدیم.

و ملاحظه می‌نماییم که انباشتی از فعالیت‌های رنگ و وارنگ فوق‌برنامه‌ای، در سبد کالای فرهنگی دانشگاه قرار گرفته است، آن هم بدون معین نمودن اهداف تعریف شده فرهنگی! به عبارتی اردوی دانشجویی برگزار می‌شود ولی بدون آنکه هدف فرهنگی‌مان از اردوی مذکور تعریف و شاخص‌دار شده باشد و در نتیجه حتی ممکن است نتایج ضد فرهنگی از آن استخراج شود. همایش و نمایشگاه برگزار می‌کنیم ولی غافل از نتایج فرهنگی مورد نظرمان هستیم؛ و بسیاری مثال‌های از این دست.

 

به عبارتی به نظر می‌رسد رابطه معنادار و تعریف شده‌ای میان فعالیت‌های فرهنگی دانشگاه (که من فعلاً نام فعالیت‌های فوق‌برنامه‌ای بر آن می‌نهم) و اجزای تبیین شده در تعریف فرهنگ (عقاید، باورها، ارزش‌ها، آداب، الگوها، مصنوعات، ادراکات، رفتارها و هویت) وجود ندارد.

 

از سوی دیگر اگر به سراغ پایش‌های مختلف انجام شده در حوزه فرهنگی اجتماعی دانشگاه‌ها برویم و نتایج بررسی وضعیت موجود مؤلفه‌هایی همچون هویت اجتماعی، سرمایه اجتماعی، اعتماد، دین‌داری، اخلاق اجتماعی، فرهیختگی، سبک زندگی، سواد فرهنگی، سواد هنری و … را مطالعه کنیم و آنگاه با روندشناسی میزان تغییرات آن مؤلفه‌ها را در گذر ترم‌های تحصیلی ورود تا خروج دانشجویان نظاره کنیم؛ آن وقت متوجه می‌شویم کارکرد و اثربخشی فعالیت‌های فرهنگی (فوق‌برنامه‌ای) فوق‌الذکر اثر مثبت قابل قبولی در مؤلفه‌های فرهنگی دانشگاه نداشته است؛ اگر در بعضی موارد نگوییم که اثر منفی داشته است!

 

 

حقیقت فرهنگ در دانشگاه (نگاه مطلوب به فرهنگ در دانشگاه‌های کشور)

اما بر اساس اسناد بالادستی مصوب، «حقیقت» فرهنگ دانشگاه‌های کشور در ترازی بسیار بالاتر از وضعیت موجود تعریف و ترسیم شده است. به طور مثال اجازه دهید گزاره‌های فرهنگی استخراج شده از «سند دانشگاه اسلامی» را بررسی اجمالی نماییم.

 

بعضی گزاره‌های فرهنگی استخراج شده از «سند دانشگاه اسلامی» مشتمل بر «احیاى هویت تمدنى، ارتقاء خودباورى علمى، اعتلای وحدت ملی، تقویت عقلانیت، خردورزی و خلاقیت، عدالت محورى، بینش و بصیرت دینى و سیاسى، تربیت متخصصین متعهد، خلاق، متخلق، تربیت متفکر، ترویج آزاداندیشی و تضارب آراء در میان دانشگاهیان، تقدم تزکیه بر تعلیم، تقدم منافع ملى و مصالح عمومى بر منافع فردى و گروهى، تقویت بنیان خانواده، تمدن‌سازى، تولید دانش و فرهنگ تمدنى، جهاد علمى و ارتقاى اعتماد به نفس ملى» است.

 

خوب است نگاهی هم به چشم‌انداز فرهنگى- تربیتی دانشگاه‌ها در همان سند بیندازیم: «خردورز، آزاداندیش و خلاق»، «با اعتماد به نفس علمى و ملى بالا و تأمین کننده استقلال علمى و خودکفایى کشور»، برخوردار از «هویت تمدن‌ساز اسلامى- ایرانى»، «الهام‌بخش در جهان اسلام»، «متعهد به آرمان‌های انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی»، «پرورش‌دهنده نخبگانى عالم، معتقد، متشرع و متخلق و مهذب» و «تجلی‌بخش الگوی سبک زندگی اسلامی- ایرانی».

 

پس مشخص شد که فرهنگ دانشگاه در تراز جمهوری اسلامی ایران، نگاهی جامع و متعالی به تمدن، اندیشه، هویت، عقلانیت، عدالت، تفکر، آزاداندیشی، تزکیه و اعتماد دارد؛ و این حقیقت فرهنگ دانشگاه است؛ اما آیا این حقیقت با آن واقعیت به چه میزان تطابق دارد؟

 

 

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

ملاحظه می‌نمایید که در نظام تعلیم و تربیت عالی کشور نگاه موجود به کار فرهنگی و امور فرهنگی، نگاه فوق‌برنامه‌ای و اوقات فراغتی است و نه نگاه فرهنگی؛ پس مشهود است که بین نگاه موجود و مطلوب به فرهنگ در دانشگاه تفاوت فاحشی وجود دارد و به نظر می‌رسد همین شکاف رویکردی است که مانع اصلی رشد و تعالی فرهنگ در دانشگاه‌ها شده است.

 

به عبارتی وقتی نگاه اوقات فراغتی حاکم شد، برنامه‌های فوق‌برنامه‌ای (و نه فرهنگی) آن‌هم بدون تعیین اهداف متعالی و بدون شاخص‌گذاری را به دنبال خواهد داشت؛ زیرا صرفاً به دنبال پر کردن اوقات فراغت دانشجویان هستیم و خیلی به دنبال ارتقاء شاخص‌های فرهنگی نخواهیم بود؛ بنابراین حتی اجرای کامل چنین برنامه‌هایی قطعاً فرهنگ دانشگاه و دانشگاهیان را به سمت اهداف متعالی فرهنگی رهنمون نمی‌شود؛ چرا که هیچ‌گونه رابطه معناداری میان اهداف و عملکردهای فرهنگی تعریف نشده است.

 

مثلاً مشخص نیست فلان فعالیت فرهنگی انجام شده در دانشگاه برای رشد و تعالی کدام مؤلفه فرهنگی بوده است؛ و طبیعتاً پس از آن هم نمی‌توان نتیجه اثربخشی آن فعالیت را اندازه‌گیری نمود و مثلاً اعلام کرد که این فعالیت فرهنگی موجب ارتقاء مؤلفه «الف» به میزان «ب» گردیده است.

 

بدیهی است که وجود چنین نگاه سخیفی به فرهنگ، برنامه‌های سطحی و کم‌عمق را به دنبال خواهد داشت؛ و طبیعی خواهد بود که اجرای این امور فوق‌برنامه‌ای، نیازی به وجود ساختارهای قوی تشکیلاتی نخواهد داشت!

 

از سوی دیگر اگر نگاهی به پایش‌های مختلف و متنوع انجام شده در سطوح عالی و میانی نظام تعلیم و تربیت بیندازیم نتایج بررسی وضعیت موجود و روندشناسی میزان تغییرات مؤلفه‌هایی همچون هویت اجتماعی، سرمایه اجتماعی، اعتماد، دین‌داری، اخلاق اجتماعی، فرهیختگی، سبک زندگی، سواد فرهنگی، سواد هنری و … را مطلوب نمی‌یابیم؛ آن وقت متوجه می‌شویم کارکرد و اثربخشی فعالیت‌های فرهنگی (فوق‌برنامه‌ای) فوق‌الذکر اثر مثبت قابل قبولی در مؤلفه‌های فرهنگی دانشگاه نداشته است؛ اگر در بعضی موارد نگوییم که اثر منفی داشته است!

 

البته باید توجه داشته باشیم که تفاوت وضعیت مطلوب و موجود عمدتاً در جنس فعالیت‌ها نیست بلکه هدف و منظور از آن‌هاست. به طور مثال ممکن است همان فعالیت برگزاری اردوهای علمی و تفریحی انجام شود ولی با هدف ارتقاء هویت اجتماعی! بنابراین مشکل شکلی نیست بلکه رویکردی است. در چنین حالتی است که می‌توان به فعالیت‌های فرهنگی دیگری نیز اندیشید.

 

اما سؤالی مطرح می‌شود و آن اینکه برای نیل از نگاه موجود به فرهنگ (واقعیت) به نگاه معقول و مطلوب (حقیقت) چه باید کرد؟ جواب روشن است می‌بایست «بایدهای» ذیل را محقق نمود:

    • ۱- باید نگاه فوق‌برنامه‌ای تبدیل به نگاه فرهنگی شود.

    • ۲- باید نگاه ابزاری تبدیل به نگاهی هدف محور شود.

    • ۳- باید فعالیت‌های فرهنگی در جهت دستیابی به اهداف کلان فرهنگی سازماندهی و پایش شوند.

    • ۴- باید علاوه بر عملکردهای فرهنگی، به پیامدهای فرهنگی نیز توجه جدی داشت.

    • ۵- باید پایش مستمر پیامدهای فرهنگی انجام شود.

و محقق شدن این امور مستلزم سیستم و نظامی مدیریتی در حوزه فرهنگ است که ان‌شاءالله در مقاله بعدی به آن خواهیم پرداخت.

 

                                                                                                                                                «پایان»

 

دیدگاه خود را به ما بگویید.

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.