- وب سایت مهندس علي ماهرالنقش - http://www.amaher.ir -

کنترل و نظارت از نگاه دین

 

بر اساس تعاریف رایج، مدیریت فرآیند به‌کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی در برنامه‌ریزی، سازماندهی، بسیج منابع و امکانات، هدایت و کنترل است که برای دستیابی به اهداف سازمانی و بر اساس نظام ارزشی موردقبول صورت می‌گیرد. (رضائیان, اصول مدیریت, ۱۳۹۱)

و برای مدیریت اجزایی برشمرده اند، مانند موارد زیر:

 

در اینجا کنترل (نظارت)، شامل فعل یا افعالی است در مدیریت که تسلط قدرتمندانه دانشی بر کلیه اجزاء موجود در یک سازمان را برای جلوگیری از ایراد و اشکال و خطا و اصلاح نمودن آن‌ها را بر اساس شاخص‌ها اثبات می‌کند.

با این مقدمه می خواهیم مروری کنیم بر مفاهیم دینی ما در موضوع کنترل، نظارت و مراقبت در سازمان.

خداوند کریم یکی از ارکان مدیریت در نظام هستی را کنترل، نظارت و مراقبت برشمرده است، که در ادامه به تعدادی از آنها اشاره می شود.

 

مراقبت و نظارت در آیات قرآن

یعنی: و تا در میان ایشان بودم شاهد اعمال‏شان بودم پس از اینکه مرا بسوى خود خواندى تو خودت مراقب و شاهد بر آنان بودى و تو بر هر چیز شاهدى.[۴] [4]

 

 

یعنی: هیچ سخنى در فضاى دهان نمى‏آورد مگر آنکه در همانجا مراقبى آماده است.[۵] [5]

 

یکى از مزایاى منحصر بفردى که فقط در دین اسلام هست ضمانت اجرائى آن است که بر خلاف سایر قوانین و مقررات دینى و حکومتى سایر ملت‏ها در اسلام بر سه اصل استوار است:

۱- اجراى قانون تشویق و تنبیه یا مجازات مجرمین.

۲- تربیت و ارشاد و تعلیم از کودکى تا پیرى.

۳- نظارت همگانى بر یکدیگر و نقش مردم در این امور و این اصل سوم ویژه اسلام است.[۷] [7]

 

اسلام دارای سه ضمانت اجرا یا سه رکن اساسى در حکومت اسلامى هست:

اوّل- ایجاد ایمان و رشد تربیت فطرى و وجدانى انسانها

دوّم- ضمانت اجرایى مکتب اسلام، نظارت همگانى و دادن مسئولیّت به عموم افراد در کار یکدیگر است، در کار حکومت نظارت در اجراى کار قانونى با گزینش انسانهاى عالم و پرهیزکارى که بدون هوى و هوس و بدون روحیه عوامفریبى گردد، بدون حب دنیا و جاه طلبى، امّا با داشتن روحیّه ایثار، شجاعت و فداکارى باشند انجام مى‏دهد زیرا قرآن مى‏گوید: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ (آل عمران-۱۰۴)

[۸] [8]

 

 

مراقبت و نظارت در سخن معصومین ع

در ادبیات و نیز سیره ائمه معصومین علیهم السلام و پیامبران سلف نیز در باب مراقبت و کنترل و نظارت موارد بسیاری وجود دارد، که در ادامه تعدادی نقل شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مراقبت و نظارت در سخن متخصصان دین

امر به معروف و نهى از منکر نه کار یک نهاد و ستاد فرمایشى است و نه از فرد و گروهى ناآراسته به دانش و عملکرد و اندیشه پرجاذبه و شایسته و مترقى- گرچه هدف آنان هم نیک باشد- ساخته است. … چرا که این دو اصل مترقى اگر از مسخ و تحریف قدرتها و تاریک‏اندیشى‏ها مصون بمانند در حقیقت ترسیم‏کننده آزادى بیان و قلم، نقد و انتقاد، دلیل خواهى و چون و چرا، نظارت‏ بر روند امور و شئون جامعه و حکومت، و نقد پذیر و پاسخگو خواستن صاحبان قدرت و امکانات در برابر مردم است و در همان حال رساترین دلیل بر لزوم روزنامه‏ها و مطبوعات آزاد، تریبون‏ها و منبرهاى مستقل، رسانه‏ها و فرستنده‏هاى مردمى، دعوت‏ها و احزاب و گروه‏هاى متنوع و متعدد در قلمرو حق و عدالت است تا بتوانند در پرتو این اصول مترقى از حقوق و آزادى مردم پاس داشته و ناظر هوشمند و مراقب قانون‏گرایى و قانونمدارى صاحبان قدرت و توده‏هاى مردم باشند و در صورت لزوم آنان را امر به معروف و یا نهى از منکر کنند.[۲۱] [21]

 

امام عصر (عج) در این زمان در میان ما حضور دارند و کلیه اعمال ما تحت نظارت‏ مستقیم آن حضرت قرار دارد و آن حضرت لحظه‏اى از احوال شیعیان خود غافل نیست‏[۲۲] [22]

 

براى حکومت اسلامى در راه مبارزه با اسراف میدانى گسترده وجود دارد، و دستگاه حکومت باید در این موارد به کار برخیزد: … (۴)- نظارت‏ قاطع و دقیق بر تولید، تا تولیدکنندگان به هیچ وجه نتوانند از لحاظ کمّى و کیفى تولید را، براى مقاصد سودجویانه خویش که مضربه حال اجتماع است، مورد سوء استفاده قرار دهند.[۲۳] [23]

 

 

——————————-

[۱] [24] النساء- ۱

[۲] [25] ق – ۱۸

[۳] [26] احزاب، ۵۲

[۴] [27] مائده، ۱۱۷

[۵] [28] ق، ۱۸

[۶] [29] العصر، ۳

[۷] [30] راغب اصفهانى، حسین بن محمد، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن – تهران، چاپ: دوم، ۱۳۷۴ش. ج‏۴ ؛ ص۴۶۲

[۸] [31] راغب اصفهانى، حسین بن محمد، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن – تهران، چاپ: دوم، ۱۳۷۴ش.

[۹] [32] حجرات/۱۲

[۱۰] [33] راغب اصفهانى، حسین بن محمد، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن – تهران، چاپ: دوم، ۱۳۷۴ش. ص ۸۳

[۱۱] [34] نهج البلاغه / ترجمه دشتى ؛ ص۵۷۹

[۱۲] [35] شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه / ترجمه دشتى – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۳۷۹ش.

[۱۳] [36] تحف العقول / ترجمه حسن زاده / ۲۳۷ / فرمان أمیر المؤمنین على علیه السلام به مالک اشتر ….. ص : ۲۰۷

[۱۴] [37] تحف العقول / ترجمه حسن زاده / ۲۳۳ / فرمان أمیر المؤمنین على علیه السلام به مالک اشتر ….. ص : ۲۰۷

[۱۵] [38] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، کتاب الروضه در مبانى اخلاق ( ترجمه جلد ۷۴ بحار الأنوار) – تهران، چاپ: دوم، ۱۳۶۴ش. ص۲۷۴

[۱۶] [39] شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه / ترجمه انصاریان – قم، چاپ: اول، ۱۳۸۸ ش.ص۱۷۳

[۱۷] [40] ابو بصیر از امام صادق علیه السّلام؛ ابن بابویه، محمد بن على، پاداش نیکیها و کیفر گناهان / ترجمه ثواب الأعمال – قم، چاپ: اول، ۱۳۸۱ش. ص۵۸۱

[۱۸] [41] حکیمى، محمدرضا و حکیمى، محمد و حکیمى، على، الحیاه / ترجمه احمد آرام – تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۰ش. ج‏۶ ؛ ص۶۱۵

[۱۹] [42] (علل الشرائع) با استناد به ابو بصیر از امام باقر (ع) نقل مى‏کند، جزائرى، نعمت الله بن عبد الله، قصص الأنبیاء ( قصص قرآن – ترجمه قصص الأنبیاء جزائرى) – تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۱ ش. ص۵۴۳

[۲۰] [43] ترجمه جامع أحادیث الشیعه / ج‏۳۰ / ۹۱ / باب ۱ ص : ۶۷

[۲۱] [44] ابن نما حلى، جعفر بن محمد، در سوگ امیر آزادى ( ترجمه مثیر الأحزان ) – ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۳۸۰ ش. ص ۲۷

[۲۲] [45] جزائرى، نعمت الله بن عبد الله، قصص الأنبیاء ( قصص قرآن – ترجمه قصص الأنبیاء جزائرى) – تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۱ ش. ص ۸۵۹

[۲۳] [46] حکیمى، محمدرضا و حکیمى، محمد و حکیمى، على، الحیاه / ترجمه احمد آرام – تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۰ش. ص ۳۴۰